In 2012 verscheen van zijn hand het managementboek Denken als een Generaal. Sindsdien schrijft hij factionverhalen die dicht tegen de werkelijkheid aan schuren.

Hoe pleeg je een legendarische moordaanslag?

Deel 1 - Adolf Hitler

FLABBER24 SEP 2018 – 15:15

Een bomaanslag, een regen aan kogels of gewoon een enkel gericht schot, wat is de beste manier om een politiek leider uit de weg te ruimen? Geschiedenisconnaisseur Michiel Janzen is terug met vier artikelen over historische moordaanslagen. Vandaag deel 1: de driedubbele aanslag op Adolf Hitler.

Regeringsleiders, presidenten en dictators zijn altijd het doelwit van een aanslag geweest. Hun functie wordt gekenmerkt door politieke macht en ongewilde belangstelling. Niet elke door hen genomen beslissing valt in goede aarde. Op een gegeven moment besluiten geheime organisaties en terroristen over te gaan tot het zwaarste middel van verzet: een moordaanslag op de persoon in kwestie. Slechts een enkele poging slaagt. Maar ook de maatschappelijke gevolgen van een mislukte aanslag reiken vaak verder dan de daders hadden voorzien.

“De morele kracht van een man begint met de bereidheid zijn leven te geven voor zijn overtuiging.” — H. von Tresckow

Van Adolf Hitler wordt beweerd dat er 42 aanslagen op zijn leven zijn beraamd. Die zijn niet allemaal daadwerkelijk uitgevoerd, vele zijn verzand in theoretische plannen. De bekendste twee aanslagen zijn die van timmerman George Elser en die van kolonel Claus von Stauffenberg. Beide aanslagen zijn verfilmd:

De verkiezing van Adolf Hitler tot rijkskanselier in 1933 werd door een groot deel van de Duitsers toegejuicht. Hier was de sterke man die een eind zou maken aan alle ellende. Sinds 1918 zuchtte de Weimarrepubliek onder recessie, werkeloosheid, inflatie en de vernedering van het Verdrag van Versailles. Slechts een enkeling voorzag de catastrofe die ontstond met het uitroepen van het Derde Rijk. Omdat Hitler de economie aan de praat kreeg, de levensstandaard voor velen verbeterde en tegenstanders van de nazi’s al snel hardhandig uit het openbare leven werden gezuiverd waren er weinig mensen die de keerzijde van deze progressie onder ogen durfden te zien.

Communistische kunstenaars en intellectuelen drukten illegale krantjes waarin ze wezen op het gevaar van Hitlers racistische maatregelen. Ze organiseerde zich in de spionagegroep Die Rote Kapelle, wiens netwerk tegen 1942 uit bijna 500 medewerkers bestond.

Meer dan de helft van hen overleefde de oorlog niet. Een van de bekendste spionnen van Die Rote Kapelle was Richard Sorge (link naar Flabber-artikel R. Sorge). Enkele studenten organiseerden zich in de verzetsgroep Die Weisse Rose. In München, waar het nationaalsocialisme ontstond, verspreidden ze anti-nazistische pamfletten.

Van de zeven leiders overleefde er slechts een de oorlog. Ook geestelijken spraken zich uit tegen de antisemitische maatregelen van de nazi’s. Net als bij de andere verzetslieden werden zij door de Gestapo opgepakt en naar concentratiekampen afgevoerd. De boodschap was duidelijk; wie zich openlijk uitsprak tegen Adolf Hitler en het nazi-gedachtegoed overleefde het niet.

De eerste vijf jaar vertoont Hitler zich zonder overdreven beveiliging in het openbaar. Dat verandert als de Zwitserse student Maurice Bavaud op 9 november 1938 een poging onderneemt om hem neer te schieten tijdens een herdenkingsmars in München. Op het moment dat hij vanuit het publiek zijn pistool wil richten, wordt door omstanders de Hitlergroet gebracht en is zijn zicht belemmerd. Bavaud wordt enkele dagen later opgepakt en tot de doodstraf veroordeeld.

Een jaar later onderneemt George Elser een poging in de Bürgerbräukeller met zijn vakkundig afgestelde bom. Elser heeft ervaring met explosieven en tijdmechanismen. Hij wil zijn bom af laten gaan tijdens een speech van Hitler. Maar de nazileider werkt niet mee, hij verlaat de ruimte een kwartier eerder dan gepland. De bom gaat alsnog af. Acht nazi’s sterven en tientallen omstanders raken gewond. Hitler begint te geloven in zijn eigen onsterfelijkheid en dat er goddelijke zegen op zijn missie voor Duitsland rust.

Vanwege de toegenomen veiligheidsmaatregelen en de permanente aanwezigheid van het SS-Begleitkommando om hem heen, is het voor buitenstaanders onmogelijk geworden om een aanslag op Hitler te plegen. De enige tegenstanders die hem nog kunnen benaderen zijn Duitse militairen.

Een van hen is Henning Hermann Robert Karl von Tresckow. Zoals zijn naam al doet vermoeden was hij van Pruisische origine. Deze Duitse deelstaat werd na de Tweede Wereldoorlog vanwege haar lange militaire traditie afgeschilderd als ‘het rijk van het kwaad’. Een groot deel van Pruisen werd toegekend aan Polen en de Sovjet-Unie, de rest werd uit elkaar gehaald en verdeeld over nieuwe Duitse deelstaten. Tresckow werd in 1901 geboren. Net als zijn voorvaderen streefde hij een carrière bij de Reichswehr na.

Tresckow diende in de Eerste Wereldoorlog en toonde zichzelf een ambitieus commandant. In Versailles werd besloten dat de Reichswehr na 1918 niet groter mocht zijn dan 100.000 man. Tresckow wijzigde zijn koers, volgde een studie rechten en ging werken bij de Wilhelm Kann Bank in Berlijn. Als beurshandelaar toonde hij strategisch inzicht en koelbloedigheid, twee eigenschappen die hem later van pas kwamen. Nadat hij in 1926 in het huwelijk was getreden met Erika von Falkenhayn, keerde hij als luitenant terug in het leger.

Zoals alle Pruisische militairen gelooft Tresckow in nobele waarden als eer, discipline, traditie en plichtsbesef. De eerste keer dat zijn vertrouwen beschaamd raakt is tijdens de Nacht van de Lange Messen (30 juni 1934). Met de opdracht voor een collectieve moordaanslag schakelt Hitler de SA en haar leiders uit. De Sturmabteilung (SA) had Hitler aan de macht geholpen maar werd nu door hem als een bedreiging gezien.

In 1935 doopt Hitler de Reichswehr om in de Wehrmacht en hij laat elke militair een eed van trouw afleggen, waarmee hij ze laat beloven dat ze zich nooit tegen hem zullen keren. Drie jaar later ontslaat Hitler de twee hoogste Wehrmacht-officieren, Von Blomberg en Von Fritsch, op oneervolle wijze en snijdt daarmee het laatste restje zelfstandigheid uit de top van de Wehrmacht.

Voortaan zou hij geen tegenstand uit het leger meer hoeven te verwachten. Opnieuw loopt het vertrouwen van Tresckow in Hitler een deuk op. Dat wordt versterkt als hij hoort van de gebeurtenissen tijdens de Kristallnacht, waarin de synagogen, winkels en bedrijven van Joden worden vernield en in brand gestoken.

Zijn militaire loopbaan verloopt voorspoedig. In 1934 wordt hij bevorderd tot kapitein en vijf jaar later tijdens Fall Weiss, de aanval op Polen, is hij majoor. Hij maakt als stafofficier de aanval op Nederland, België en Frankrijk van dichtbij mee en krijgt de rang van luitenant-kolonel opgespeld. Wanneer hij hoort van Hitlers plannen om een tweede front te openen en de Sovjet-Unie aan te vallen, reageert hij uiterst sceptisch. Het Kommissarbefehl van 6 juni 1941 is de zoveelste klap in het gezicht van Tresckow. Met dit bevel geeft Hitler aan de vooravond van operatie Barbarossa de opdracht om alle Russische politieke commissarissen zonder vorm van proces te executeren. Tegen zijn ordonnans (assistent) Fabian von Schlabrendorff spreekt Tresckow zijn afschuw uit over deze inbreuk op het oorlogsrecht en volkenrecht. Hij besluit dat hij niet langer afzijdig kon blijven.

Via zijn stafofficier Rudolf-Christoph von Gersdorff verneemt Tresckow dat er Einsatzgruppen worden in gezet achter het front. Hun taakomschrijving is simpel; elke vorm van verzet uitschakelen. Dat doen deze doodseskaders door iedereen die er verdacht uitziet te vermoorden. In de voornamelijk door Joden bewoonde stad Borisov bereiken deze gruwelijkheden een hoogtepunt. De mannen worden doodgeslagen met een koevoet, vrouwen verkracht en gewurgd en baby’s bij de voetjes vastgehouden waarna hun schedeltjes tegen de muur kapot worden geslagen. Voor Tresckow is de maat vol. Hitler moet vermoord worden.

Om na een succesvolle aanslag de macht in het Derde Rijk te kunnen stabiliseren, zoekt Tresckow naar medestanders onder hoge officieren. Hij krijgt nul op zijn rekest. De veldmaarschalken (Nazi-Duitsland heeft er meer dan twintig!) Fedor von Bock, Erich von Manstein en Günther von Kluge weigeren hun eed van trouw aan Hitler op te geven. Zwaar teleurgesteld in de volgzaamheid van deze militairen besluit Tresckow zijn plannen desondanks voort te zetten.

Terwijl de strijd aan het Oostfront na de nederlaag bij Stalingrad zich in het nadeel van de nazi’s ontwikkelt, dient zich een mogelijkheid voor Tresckow aan. Hitler zal het hoofdkwartier van Legergroep Midden in Smolensk op 13 maart 1943 bezoeken. Samen met Schlabrendorff bouwt Tresckow een bom bestaand uit Britse clam-mines met een tijdschakelaar. Door een glazen buis met koperchloride in te knijpen, komt de vloeibare chloride vrij en zal het zich door een stalen draad heen vreten en de slagpin activeren. De bom zal aan boord van Hitlers vliegtuig gesmokkeld moeten worden. Met net genoeg aan springstof zal de Focke-Wulf Condor van de Führer in de lucht exploderen. Ze weten dat de chloride er ongeveer een half uur over doet om de slagpin te bereiken. De bom wordt in een houten cognackistje gestopt. Tresckow vraagt een van Hitlers adjudanten of hij het kistje aan kolonel Stieff in Rastenburg wil overhandigen. Die zou het hebben gewonnen bij een weddenschap. De twee verzetshelden zien hoe Hitlers vliegtuig genaamd ‘Immelman III’ met het kistje aan boord opstijgt en in de wolken verdwijnt.

Enkele uren later landt het vliegtuig ongeschonden in Rastenburg, vlakbij de Wolfschänze, het hoofdkwartier van Hitler. De bom is niet afgegaan. Stieff die deel uitmaakt van het complot legt het kistje opzij. Tresckow stuurt zijn ordonnans naar Rastenburg om de bom te deactiveren. Schlabrendorff ontdekt dat het tijdsmechanisme niet gewerkt heeft. Door de koude ijle lucht is de chloride gestold. Opnieuw is Hitler aan een aanslag op zijn leven ontsnapt.

Een week later, krijgt Tresckow een tweede kans. In het Zeughaus-wapenarsenaal in Berlijn zal Hitler een toespraak houden en een aantal buit gemaakte Sovjet-wapens bekijken. Gersdorff biedt zich aan als aanslagpleger. Hij gebruikt dezelfde clam-mines maar kiest voor een kortere ontstekingstijd. Hoe hij de bom dicht bij Hitler krijgt, weet hij nog niet. Het podium waarop Hitler zijn toespraak zal geven, wordt volledig afgeschermd door het SS-Begleitkommando om een aanslag zoals die van George Elser te voorkomen. Aangezien hij bij de rondleiding langs de Sovjet-wapens aanwezig zal zijn, besluit Gersdorff over te gaan tot een drastische maatregel. Hij verstopt de bom in zijn militaire overjas en zal zijn eigen leven opofferen om Duitsland van de tiran te verlossen. Als hij dicht genoeg bij Hitler staat, wordt hij de eerste zelfmoordterrorist ooit. Wat moet er door Gersdorffs hoofd heen zijn gegaan, toen hij de glazen buis verbrijzelde…

Met een kleine groep intimi bezoekt Hitler de expositie. Gersdorff manoeuvreert zich steeds dichter bij de Führer. Hoewel er voor de rondleiding twintig minuten gepland staan, verlaat Hitler de ruimte al weer na acht minuten. Voelde hij de nervositeit van Gersdorff? Die spoedt zich na het vertrek van Hitler zo snel mogelijk naar het toilet om de bom onschadelijk te maken.

Opnieuw was een poging mislukt. Hitlers beulen gaan onverminderd door met het uitroeien van Joden en andere ongewenste individuen. In augustus 1943 ontmoeten Tresckow en Schlabrendorff via generaal Friedrich Olbricht, een verzetskameraad van het eerste uur, kolonel Claus von Stauffenberg, die ze nog kennen uit hun tijd in Wit-Rusland. De knappe officier draagt een ooglapje, mist zijn rechterhand en twee vingers aan zijn linkerhand; een herinnering aan de strijd in Noord-Afrika. Stauffenberg wil aansluiten bij de samenzweerders. Net als de anderen kan hij niet leven met de oorlogsmisdaden die worden begaan in opdracht van Hitler. De aanslag wordt Operatie Walküre gedoopt. ‘Walküre’ is het codewoord dat na de dood van Hitler verspreid zal worden zodat de staatsgreep op brede schaal uitgevoerd kon worden. Nadat hij op zijn 43e tot generaal-majoor is bevorderd, heeft Von Tresckow Hitlers hoofdkwartier ‘Wolfsschanze’ in Rastenburg bezocht en stelt voor de aanslag daar te plegen. Stauffenberg heeft als stafofficier van het Ersatzheer (reserveleger) toegang tot besprekingen met de Führer in de Wolfsschanze.

Op 11 juli neemt Stauffenberg voor het eerst een aktetas vol explosieven mee naar de Wolfsschanze. Zonder veel problemen komt hij langs de verschillende controleposten die er om het complex liggen. Wanneer hij ontdekt dat Heinrich Himmler, het hoofd van de SS, niet aanwezig is, besluit hij de aanslag af te blazen. De samenzweerders hadden besloten zowel Hitler als Himmler uit de weg ruimen. Op 15 juli volgt er een tweede kans maar opnieuw is Himmler afwezig. Stauffenberg laat ook deze kans voorbij gaan. Na overleg met Treschkow, die niet weg kan van het Oostfront, wordt besloten dat de volgende keer de bom moet ontploffen – desnoods zonder Himmler.

Op 20 juli krijgt Stauffenberg zijn volgende kans. Omdat hij wordt gestoord tijdens zijn voorbereidingen en vanwege zijn lichamelijke beperkingen lukt het hem niet twee buisjes te verbrijzelen. De aktetas met slechts één geactiveerde bom plaatst Stauffenberg aan de binnenkant van de zware tafelpoot waarover Hitler geleund een landkaart staat te bestuderen. Stauffenberg verlaat de ruimte weer en ziet van een afstand hoe het houten huis volledig uit elkaar spat. Hij is ervan overtuigd dat de Führer dood is en belt de verzetsgroep in Berlijn om ‘Walküre’ door te geven.

Vanaf dat moment gaat alles mis. Iemand van de aanwezigen heeft de aktetas verplaatst naar de andere kant van de tafelpoot en Hitler overleeft ook deze aanslag. Zijn wraak is verschrikkelijk. Meer dan 4000 militairen die in contact stonden met de verzetsgroep worden geëxecuteerd of aan vleeshaken opgehangen. Voor zijn eigen genot laat Hitler de executies op film vastleggen. Stauffenberg wordt diezelfde avond nog terechtgesteld. Von Gersdorff is een van de weinigen die de dans ontspringt. Wanneer Henning von Tresckow hoort van de mislukte poging, beseft hij dat het spoor onherroepelijk naar hem zou lijden. Hij weet wat hem te doen staat: “De morele kracht van een man begint met de bereidheid zijn leven te geven voor zijn overtuiging.” Hij vordert een Kübelwagen en rijdt de naderende Sovjettroepen tegemoet. Nog voordat hij het front bereikt, stapt hij uit en laat een steelhandgranaat tegen zijn hoofd ontploffen. Von Tresckow wordt begraven zonder militaire eer. Nadat voor de nazi’s duidelijk wordt dat hij de spil van het verzet tegen Hitler was, wordt zijn stoffelijk overschot opgegraven en verbrand in concentratiekamp Sachenhausen. Zijn as wordt verspreid op een onbekende locatie.

Hitler zet ‘zijn goddelijke missie’ voort en voert het Derde Rijk naar de totale ondergang. Naar schatting zijn er meer dan 60 miljoen mensen gestorven door directe of indirecte gevolgen van de strijd tegen Nazi-Duitsland.

lannooUITG
Logo-GivingBrandsEnergy-RGB